Alibi

Zusters en Broeders in het Kwaad

Inez Abell tijdens de lezing op de Persbijeenkomst van de CPNB op 29 mei 2002

Ik lees ruim 45 jaar thrillers en sinds 1996 verkoop ik ze. Ik ben van huis uit een alles-lezer en in de winkel ben ik ruim in de leer: een thriller is een spannend misdaadboek en de suggestie alleen al dat er iets crimineels in de lucht hangt kan 't heel spannend maken. In een stuk of wat van mijn favoriete(n) komt nauwelijks een misdaad voor. Saillant toevallig komt in het premieboekje van French ook geen echte misdaad voor! Verschillen tussen Zusters in het Kwaad en Broeders in het Kwaad zijn er, en genoeg mensen proberen nog steeds uit te zoeken waarom die er zijn. Hormonen en opvoeding? Ik citeer Lydia Rood uit een voorwoord van Zusters in het Kwaad - misdaadverhalen van toen (1992) in Nederland nog onbekende topschrijfsters. Let wel: van o.a. Highsmith en Rendell. Maar ook van Julie Smith die bij Alibi al lang wordt verkocht maar niet vertaald is (behalve dan in die bundel). Ik citeer Lydia Rood: 'Het is geen toeval dat bepaalde genres vooral door vrouwen beoefend worden - maar niet uitsluitend. Hormonen of opvoeding? Wie met vrouwen te maken heeft, weet dat het onvermoeibare wroeters zijn in de menselijke geest. Dankzij Highsmith en Rendell is het misdaadverhaal nu pas echt onvoorspelbaar geworden. Dankzij de coup van deze zusters in het kwaad: de Zusters van het Waarom'. En schrijft ze, het is nog steeds 1992: 'Het genre waarom ligt nog niet zo vreselijk goed in de markt, maar de kassa's beginnen al te rinkelen!' Einde citaat. Ik teken hierbij aan dat op de waarom-boeken van nu heel vaak het woordje literaire thriller' staat. Lydia Rood is gek op mensen, de kronkels in hun bovenkamer en gek op verrassingen. Ik ook. Over literatuur en literaire thrillers hoef ik 't gelukkig niet te hebben. Bij alle discussies hierover verschuil ik me achter Patricia Highsmith, die meent dat, als Schuld en Boete van Dostojewski in deze tijd geschreven was, het etiket Literaire Thriller er op geplakt was. Schuld en Boete hoort bij Alibi tot het standaardpakket. Patricia Highsmith hoort tot mijn grote liefdes omdat 't haar volstrekt onverschillig liet of ze als schrijfster of als thrillerschrijfster te boek stond en ik vermoed dat 't John Harvey ook niks kan schelen. 'De Zaak Krabbé en zijn boek de Vertraging' (uit 1995) of 'De zaak 't Hart met Het Woeden der Gehele Wereld' illustreren hoe het statusverschil tussen 'literatuur' en thrillers kan werken. De incrowd van de misdaadauteurs vond het niet eerlijk dat een literatuurschrijver de Gouden Strop won en een literatuurschrijver wilde zich liever niet encanailleren met misdaadauteurs.

Zekerheden en Opsommingen

Zoals in elk verkopersvak zijn er bepaalde zekerheden en onzekerheden - Voor 99,9% zeker kun je ervan zijn dat een vrouw nooit spontaan een boek inkijkt dat op de omslag een onderzeeër of een gevechtsvliegtuig laat zien. Even zeker kun je ervan zijn dat een man nooit spontaan een boek pakt met een gezellige huiskat of een geranium op de omslag (die 0,1% uitzondering bestaat uit mannen die specifiek van katten- en geraniumthrillers houden. Je zou ze af en toe een Clancy willen verkopen). Weinig mannen kopen historische thrillers en als ze er, op mijn aanraden, één gelezen hebben is 't commentaar niet van de lucht: de historische feiten kloppen niet en 't was allemaal heel anders in die tijd. Uitleggen dat het tenslotte fictie is (en geen true crime), dat 't voldoende is dat 't zo had kunnen zijn of gaan, helpt niet. Overigens klopt bij Ashe Stil historisch alles, maar de heren laten het meestal bij één boekje uit de serie. Misschien omdat 't niet bloedstollend genoeg is. Veel mannen zijn gek op rechtbankthrillers. De meeste mannen vinden Agatha Christie iets wat eigenlijk niet meer kan. Als ik ze naar Witness for the Prosecution verwijs (eigenlijk een toneelstuk), als rechtbankthriller uit 1954, krijg ik een peinzende blik terug: 'Ja die film ken ik wel, geloof ik'. Weinig vrouwen kopen spionageverhalen of boeken over seriemoordenaars en de meeste thrillers met een gekidnapt kind vinden ze veel te eng. Ik overigens niet.
Sommige vrouwen generen zich ervoor dat ze een boek over serial killers lekker vinden. Ik vertel hen dan mijn afwijking over gekidnapte kinderen.
Veel vrouwen kopen thrillers met vrouwelijke speurneuzen. Schooljuffen als speurneus, nonnen, rangers, klusjesvrouwen of taxichauffeuses, 't maakt niet uit.
Klassiekertjes als The Woman in White, Strangers on a train willen er op mijn aandringen nog wel eens in, zowel bij vrouwen als mannen. Rechter Tie van Van Gulik scoort bij beide seksen goed. Genoeg van dit soort opsommingen, ik kan er makkelijk een uurtje mee doorgaan, maar dat wordt erg vervelend.

Omnivoren en monovoren

Ook ik doe aan onderscheid: als ik in de winkel iemand een cadeautje moet aanraden vraag ik eerst of 't voor een meneer of een mevrouw is en dan of 't voor een fervente thrillerlezer is. Ikzelf heb tegenwoordig een lichte voorkeur voor vrouwelijke auteurs. Maar toen ik een inventaris opmaakte van 47 jaar thrillers lezen en 6 jaar thrillers verkopen, bleek dat ik een omnivoor ben. Omnivoren eten alles. Soms hebben ze zin in een rode biefstuk en soms in een sudderlap, Soms willen ze bietjes en in een Bourgondische bui asperges. Ze willen ook wel eens iets heel platvloers: een zak patat, of macaroni uit de jaren '50: met é:én ons vleeswarenafsnijsel op een pond elleboogjesmacaroni, heel lekker met ketsup. Je zin of trek in iets wordt vaak bepaald door je stemming en over voorkeuren, rood of doorbakken, vastkokers of kruimige aardappels, valt niet te wisten. Omdat ik een vrouw ben, de problemen van het dagelijks leven ken en ook nog kan koken, kan ik ook hier nog uren over doormeieren. Maar het punt waar het om gaat is dat hetzelfde geldt voor thrillers: voedsel en leesvoer moeten goed bereid zijn en bij voorkeur niet besmet. Ook hier geldt dat over smaak niet valt te twisten.

Kasteelromans en PMSS

Het meligste en meest badinerende onderscheid in de winkel is dat tussen kasteelromans en PMSS. Badinerend en ook nog eens niet correct voor vrouwen- en mannenboeken, niet correct voor soft- en hardboiled en helemaal niet correct voor goed en slecht. Het woord kasteelromans werd gebezigd door een Nederlandse thrillerschrijver die mij ooit tijdens een discussie aangeraden heeft 'Dan maar een kasteelromannetje te lezen' als ik niet zo gesteld was op details van treiterige onthoofdingen en martelende verkrachtingen. PMSS is een term bedacht door een klant. Zijn vrouw is een ware omnivoor, leest alles, van Clancy tot French, en af en toe proberen zij en ik de man op te voeden. Hij leest namelijk uitsluitend PMSS. Soms vraagt ie op geheimzinnige fluistertoon of we nog wat leuke 'paramilitaire spionage shit' binnen hebben gekregen. Dat is dus PMSS.

Bet van Beren

We hebben ooit in de begintijd van Alibi twee kasten gehad: één voor vrouwelijke en één voor mannelijke auteurs. De mannen liepen meestal met een grote boog om de dameskast heen. De meeste dames vonden deze separatie wel prettig en overzichtelijk (er wordt nog wel eens gevraagd waarom we dat afgeschaft hebben). Maar er werd toen door de nieuwelingen onder de dames toch vaak opgemerkt dat we niets van Chandler of Connelly hadden. Iemand anders vroeg waarom er helemaal niets van J.A. Jance in de dameskast stond: 't arme mens was bij de heren gestopt omdat J.A. Jance initialen voert en geen voornamen. Dat schijnt slim te zijn: alleen initialen en geen voornaam. Een meneer vertelde me in die tijd dat hij een P.D. James-fan was, maar er pas na 't derde boek achterkwam dat P.D. James een vrouw was (hij bleef desondanks fan). Schrijfsters die zich als schrijver 'vemommen', Bet van Beren's noemen we dat hier, het komt geregeld voor. Van het omgekeerde kennen wij maar één geval: Tony Fennelly die op zijn promotiemateriaal als vrouw poseert. Zelden misten de nieuwelingen onder de mannen een Allinghain of een Paretsky in de herenkast. Daarom heb ik, in onze nieuwe winkel de vrouwen en de mannen weer genoeglijk bij elkaar gezet en als je een aarzelende beinvloedbare meneer voor de kast ziet staan, moet je acuut actie ondernemen. 'Neemt u nou toch eens een vrouwelijke P.l. of inspecteur, is hartstikke leuk'.

Stoephoeren en VSDD-tjes

In de V.S. bestaan de 'Sisters in Crime', met als founding president Sara Paretsky. Een organisatie die het belang van vrouwelijke thrillerschrijvers behartigt. Dat klinkt wat vakbondsachtig en ik kan ook beter de doelstelling letterlijk voorlezen: 'The purpose of Sisters in Crime is to combat discrimination against women in the mystery field, educate publishers and the general public as to inequalities in the treatment of female authors, and raise the level of awareness of their contribution to the field.' Op z'n Hollands: de dames willen voor vol aangezien worden en serieus genomen. Mannen en vrouwen kunnen lid worden. O.a. Charles Todd, Peter Abresch en Stephen Booth horen tot de club. Het is in de VS niet zo als hier in Nederland dat er weinig vrouwelijke thrillerschrijvers zijn. Het is daar een democratische 49-51%. Research van de sisters leverde echter op dat de aandacht m.b.t. recensies, interviews, filmrechten e.d. uitslaat naar de mannelijke schrijvers. Wat is 'serieus genomen worden'? Ik geef een tegenvoorbeeld: 'de vriendelijk soort dames- detective' (een VSDD-tje). Het is een term uit een recensie in de Volkskrant met als kolomkop 'gezellig', erger kan 't niet! Het geeft je als vrouw ongeveer hetzelfde gevoel als wanneer ze 'meisje' of 'kindje' tegen je zeggen (mijn schoonzusje beweert dat ze nog liever voor stoephoer uitgemaakt wordt). De recensie ging over Veronica Stallwood en haar VSDD-tjes spelen zich af in Oxford, net zoals de boeken van Colin Dexter. De damesspeurhond (toepasselijker is 'speurteef' in dit verband), het speurteefje dus combineert moord en doodslag met het genoeglijk drinken van een koel glas Sauvignon Blanc, en problemen van het dagelijks leven krijgen evenveel aandacht als de duistere motieven van de mens. So What! Nou en! Morse draait opera's als ie in z'n vrijgezellenflat op de bank ligt, met een glas whiskey erbij. Frost heeft zijn huishouden nooit op orde en betaalt zijn telefoonrekening niet. Dat is namelijk allemaal erg van belang voor de plot. Maar niet heus. Het is natuurlijk wel van belang voor het leesplezier. Die opera's dragen bij aan het imago en de charme van Morse, het is pure sfeertekening. Stallwood wordt neergesabeld als gezellig en bij Dexter en Frost kikt niemand erover. Enfin, we zijn blij dat dat de VSDD in ieder geval nog iets hoger staat aangeschreven dan de kasteelroman.

Een Brandende Vraag

Mijn geachte opdrachtgeefster, uw gastvrouw vanmiddag, worstelt met de vraag of mannen thrillers van vrouwelijke auteurs lezen en zo nee, of ze dat wél zouden moeten doen. Ja, natuurlijk lezen mannen thrillers die door vrouwen worden geschreven. Ze zouden er alleen wat méér moeten lezen en méér mannen zouden er aan moeten beginnen. De PMSS-lezers (dat zijn de moeilijkste gevallen) zouden eens een ander genre moeten proberen, dan ontdekken ze die vrouwen vanzelf. Ze hoeven heus niet met een kasteelromannetje te beginnen. Ooit, in een relatiecrisis, had ik een zogenaamd man/vrouw communicatieboekwerkje aangeschaft. Ik citeerde er iets uit en de reactie was: 'Tja, vrouwen kopen zulke boekjes.' Vrouwen kopen niet alleen zulke boekjes, ze steken er ook nog wel eens wat van op. De inventaris van 45 jaar thrillers lezen en 6 jaar verkopen heeft mij geleerd dat het geen zin heeft welk onderscheid dan ook te maken tussen het oeuvre van de Broeders in het Kwaad en de Zusters in het Kwaad. Tenzij je je wilt verlagen tot triviale uitspraken als 'de beste koks zijn mannen.' Zonde van de tijd en in Engeland zou het een achterhaalde bezigheid zijn. En dat kan niet alleen door Agatha Christie komen. Een Engelse klant van het eerste Alibi-uur vertelde mij dat jonge meisjes nog steeds Agatha Christie lezen 'because my mum read them.' Maar ook in Engeland gaat in het kader van gerechtigheid, de 'battle of the sexes' rustig door. Daar gaat het veelal over de toedeling van de vele awards voor thrillerschrijvers, wij hebben slechts de Gouden Strop en de Schaduwprijs.

Extra aandacht in Nederland, nu in de vorm van het thema 'vrouwelijke auteurs en de misdaad' is wél nuttig, al zou het alleen maar zijn om de mannen wat meer omnivoor te maken. Gebruik het aanbod van boeken op thrillergebied, heren, maak uw keuze en spreek dan uw voorkeur of kritiek uit. Het is geen toeval dat de klassiekers binnen het thrillergebied niet gebonden zijn aan genres, noch aan genders. Misschien zouden er wat kasteelromannetjes bij de kapper neergelegd kunnen worden, naast de Privé en de Story. Ooit hanteerde de Openbare Bibliotheek de regel dat kinderen best een stripboek konden lenen, maar alleen als ze er ook een leesboek bij namen. Of die aandacht in Nederland zoden aan de dijk zet m.b.t. het serieuzer nemen van vrouwelijke misdaadauteurs, weet ik niet. Verkoopervaringen in de winkel, het lezen van recensies en de blurbteksten op de boeken stemmen niet tot optimisme. Zelfs met een aanbod Engelse en Amerikaanse thrillers dat het vertaalde werk numeriek verre overtreft. Dat laatste is niet onbelangrijk: mensen die Engels lezen hebben een grotere keus. Keuzes kunnen maken is één van de noodzakelijke voorwaarden tot emancipatie (geen voldoende voorwaarde). Waarom is Anne Perry nog steeds niet vertaald. Mensen vragen ernaar. Er heeft ooit in 'Opzij' een vleiende recensie gestaan, maar de vrouw die geen Engels leest is de dupe. We hebben in Alibi geteld hoe de verhouding man/vrouw ligt bij het vertaalde werk: 2 : 1. Ik moet daarbij nog vermelden dat ik karig ben met het bestellen van PMSS-boeken en dat eerste of nieuwe vertalingen van vrouwen als Margaret Yorke, Clare Francis en Uni Lindell voorrang krijgen. Dat ik er zelfs af en toe, onder protest van mijn mannelijke collega's, een 'romantic suspense' tussensmokkel. Zonder deze voorrangsbehandeling zou de verhouding waarschijnlijk 3 : 1 zijn.
We hebben in de winkel ook een 5-sterrenbak. Dat is een cumulatie van alle boeken die ooit het hoogste aantal sterren in de thrillergids van Vrij Nederland hebben gehad, op dit moment ontbreekt er maar één. We telden 50 titels, waarvan 3 geschreven door echtparen (waaronder Bezeten van Mij), 9 door vrouwen en 38 door mannen. Lust U nog peultjes! Ik deed een zo eerlijk mogelijk onderzoekje met als boekenpopulatie m'n favorietenplankje (waarop klassiekertjes en recent gelezen; allemaal exemplaren die niet uitsluitend bestemd zijn voor op het strand en die je met plezier herleest).
Ze zijn allemaal goed bereid, sommige met een sausje, andere zonder, maar die hebben misschien geen sausje nodig. Sommige inwendig gegarneerd met functionele dichtregels, illustraties en plattegrondjes van de plaats delict. Ze zijn met wijsheid gekruid, met de zogenaamde mannelijke en vrouwelijke elementen, voor het gemak maar even vertaald als moord en doodslag, huiselijke ellende en zielenroerselen. Vaak met een prikkelende proloog als voorgerecht, en een epiloog als spannend toetje. Dat ging op voor de Zusters en de Broeders in het Kwaad, voor de gezellige damesdetectives �n de spionageromans (hard-boiled PMSS en weeïge kasteelromans staan niet op mijn favorietenplankje). Het oorspronkelijk Nederlandse aanbod hoef ik niet te tellen: er zijn in Nederland weinig vrouwen die thrillers produceren. Om het aanbod wat meer te doen lijken heb ik Renate Dorresteins Het Hemelse Gerecht in de kast gezet. Dit boek had van mij best genomineerd kunnen worden voor een Gouden Strop. Ik weet dat het potentieel er wel degelijk is. Het is te hopen dat de Kieslings, de Van Gelders en de Sajets, ooit winnaars van de Schaduwprijs (een prijs voor debuterende thrillerschrijvers genoemd naar 'De Schaduw' van Havank), doorschrijven en nog eens de status van een Willy Corsari krijgen, liefst met het inkomen van Baantjer (Over Baantjer gesproken: Cyn van Gelder kan best een vrouwelijke Baantjer worden). Dat vrouwen als Margreet Hirs, Connie Braam en Lydia Rood ooit een Gouden Strop winnen, zij hoorden ooit tot de genomineerden. Diny van de Manakker mag van mij meer jaarverslagen schrijven voor overheidsdiensten, dan komt daar misschien, wat leven in de brouwerij.

Nog een Brandende Vraag

Tot slot heb ik nog een brandende vraag. Waarom in vredesnaam is, in het kader van 'Zusters in het Kwaad' gekozen voor een premieboekje dat door een echtpaar is geschreven? Zelfs de vertaling is van ene Molly en Eelco, is dit ook een echtpaar? Of is dit succes van 't koppel French te danken aan de symbiose van vrouwelijke en mannelijke elementen analoog aan het succes van Sjöwall en Wahlöö. Het schijnt dat Wahlöö in z'n up lang zo'n succes niet was. Dick Francis wordt graag door vrouwen gelezen. Zou dit soms komen omdat mevrouw Francis een krachtige bijdrage heeft geleverd zoals het gerucht gaat? Dat zou nog eens een 'Bet van Beren wezen'! Voer voor uitgevers dus.

Deze voordracht is een symbiotisch product. Twee mannelijke collega's hebben in de korte voorbereidingstijd adequate literatuur aangedragen, boeken geteld en geturfd en voor tikbok met inspraak gespeeld. Dat is nog eens vooruitgang! Ook klanten m/v leverden hun bijdrage. Het laatste enqu�teslachtoffer (een vrouw) dat ik ondervroeg zei: 'Mij maakt me geen spat uit. Het moet goed geschreven zijn en zó spannend dat ik wil weten hoe 't afloopt, als ik er wat van opsteek is dat mooi meegenomen. Oh ja, en niet te bloederig a.u.b.'

De gesproken tekst op de Persbijeenkomst van de CPNB op 29 mei 2002 kan afwijken van de hier gegeven tekst.